"2012"

Dec. 11th, 2009 10:53 pm
estherhugenholtz: Reviews, discussions, creative writing (Handwriting)
(Pop-cultuur recensies vanuit Joods perspectief: film als moderne midrasj)

"2012" - een Hollywood film op de grens van de goede smaak en op zoek naar zingeving.

Is het eerlijk om een clichématige blockbuster vanuit Joods perspectief te bespreken? Ach waarom ook niet? Laten we kijken wat we van de film "2012" kunnen leren. Of niet.



Zoals de poster al doet vermoedden, gaat de wereld eraan. In dit overweldigende spektakel van Roland Emmerich wordt L.A. uiteen gereten, het Witte Huis op apocalyptische wijze bedolven onder as en de Himalaya's overspoeld door een mega-monster tsunami. Natuurlijk hebben we een Held en een heldin (helaas met een kleine h: in tegenstelling tot de modernste CGI technieken, zijn de vrouwenrollen in deze film hopeloos achterhaald). Verder is er een koele en moreel slagvaardige president (Danny Glover in een Obama-esque rol) en zijn er snode plannen van boze (Russische) kapitalisten.

Klik hier voor volledige bespreking *spoiler alert* )
estherhugenholtz: For discussing Torah and mitzvot (V'ahavta)

Alle begin is moeilijk.

Als kind zijn we allemaal met deze tegeltjeswijsheid opgevoed. Toch verwachten we dat we op een gegeven moment in ons leven als volwassenen moeilijke beginfases achter ons kunnen laten. We voegen ons naar vertrouwde ritmes in een wereld waarin we ons competent en onafhankelijk kunnen opstellen. We zijn gewend aan de luxe van zelfbeschikking. We weten hoe de dingen moeten; autorijden, een computer gebruiken, een bankrekening beheren.
Maar wat als je als volwassene alles opnieuw moet leren, vanaf een ultiem nulpunt?
Ik weet nog dat ik als tienjarig meisje op een familievakantie naar Marokko een bevreemdende ervaring had. Hoewel ik nog jong was, was ik al zo gewend aan functioneren in een geletterde wereld dat ik mij bijzonder gedesoriënteerd voelde in een land waar ik het Arabische schrift niet kon lezen.

Arabisch kan ik nog steeds niet lezen maar Hebreeuws inmiddels wel. Ook daarheen was de weg niet vanzelfsprekend en ik weet nog als de dag van gister dat ik met samengeknepen oogjes staarde op mijn leerboekje met het alefbet (Hebreeuwse alfabet) en in de siddoer (het gebedenboek).

Gelukkig kan ik mij troosten dat ik niet de enige ben die met samengeknepen oogjes op het alefbet heeft zitten zwoegen. Rabbi Akiva (ca. 50 - 135 v.d.g.j.), een van de grootste rabbijnen en geleerden in het antieke rabbijnse Jodendom, is ook van ver gekomen. Midrasj Avot deRabbi Natan vertelt:


"Wat was het begin van Rabbi Akiva?... hij was veertig jaar en hij had nog niets geleerd. Een keer stond hij bij de opening van de waterput en toen zei hij, ‘wie heeft deze steen geslepen?’ Ze zeiden tegen hem, ‘het water dat constant over de sleen heen glijdt’. Ze zeiden tegen Akiva, leer je geen Torah? [In de Tora staat immers geschreven:] ‘water doet steen slijten’ (Job 14:19). Onmiddellijk formuleerde Akiva een a fortiori redenering voor zichzelf: ‘zoals dat een zacht iets een hard iets kan slijpen, kunnen de woorden van Tora die zo hard als ijzer zijn mijn hart van slechts vlees en bloed graveren.’ En meteen vertrok hij om Tora te leren.   

Hij ging met zijn zoon bij de leraren van de kinderen zitten. Hij zei tot hem, ‘rabbi, onderwijs mij.’ En Akiva greep de bovenkant van zijn tablet [schrift] terwijl zijn zoon de andere kant greep. En de leraar schreef voor hem het alefbet [alfabet] en hij [Akiva] leerde het. Van alef tot tav leerde hij het alefbet. Daarna leerde het de Torat Cohaniem (het boek Leviticus) en daarna leerde hij de hele Tora. Hij ging en zetelde zich voor Rabbi Eliëzer en Rabbi Jozua  en hij zei tot hen, ‘Rabbi’s, leer mij een voorproefje Misjna.’ En toen zij hem één halacha leerde ging hij in zijn eentje zitten en zei hij tot zichzelf, ‘waarom staat deze alef geschreven? En waarom staat deze bet geschreven? Waarom wordt dit zo gezegd?’ Hij kwam terug en daagde hen uit [zij wisten niet hoe zij hem moesten antwoorden].

En Rabbi Sjimon ben Elazar zei, ‘ik zal je een verhaal vertellen: waar lijkt deze kwestie op? [Het lijkt op] een steenhouwer die op een dag in de bergen steen aan het houwen was. Hij nam zijn bijl in zijn hand en zat op de top van de berg en begon in de steen in kiezeltjes te hakken. Mensen kwamen en vroegen, wat ben je aan het doen? Hij zij, waarlijk ben ik ze [de stenen] aan het ontwortelen [verwijderen] en gooi ik ze in de rivier de Jordaan. Ze zeiden tegen hem, je kan toch niet de hele berg omhakken? De steenhouwer ging door met houwen tot hij bij een grote steen kwam. Hij groef er onder, groef hem uit en wierp hem in de Jordaan. Hij zei tot de rots, ‘dit is niet je plaats, nee, dat is je plaats.’ Zo was het ook met wat rabbi Akiva deed bij de rabbijnen. [Hij ‘ontwortelde’ Tora en stelde nieuwe vragen met een frisse blik]” (mijn vertaling)

Dit verhaal is voor iedereen die als volwassene aan een nieuwe studie, baan of andere uitdaging begint. Als ik op mijn rabbinale opleiding zit te zwoegen op een moeilijk stuk tekst of Talmoed en voor de zoveelste keer woorden in het woordenboek op zoek hoef ik alleen maar aan rabbi Akiva te denken. Dan moet ik vanzelf glimlachen. Niet alleen is het mogelijk om zelfs vanuit het nulpunt te leren maar kal v’chomer (sterker nog) is het mogelijk om als nieuwe leerling met een frisse blik te excelleren en iets nieuws en waardevols toe te voegen. Wie weet wat voor een kunstwerk je vormgeeft. Kennis geeft moed. Dus laat je niet ontmoedigen.

Voor hen die op latere leeftijd hun weg naar de Joodse gemeenschap vinden is de boodschap dan ook duidelijk. Akiva was ooit een nederige schapenhoeder totdat hij zijn ABC leerde. Hoe intimiderend de eerste stappen ook lijken (de eerste keer naar sjoel, de eerste keer Hebreeuws leren, de eerste keer kiddoesj maken, de eerste keer de siddoer ter hand nemen, de eerste keer Pesach vieren…) wordt het geheel een stukje minder eng in de wetenschap dat velen je voor zijn gegaan. Want zelfs Akiva heeft zijn ABC moeten leren. Houd moed en behoud je relativeringsvermogen en koester je creativiteit en begin dan gewoon bij de A.  
 

estherhugenholtz: Me (Default)

Er is tegenwoordig veel discussie over cultuur en cultuurrelativisme. Bij mijn studie culturele antropologie was het vraagstuk rondom cultuurrelativisme onvermijdelijk en ik moet toegeven dat ik het dilemma voor mijzelf nooit heb weten op te lossen. Is een cultuur uiting die ‘wij’ in het Westen onacceptabel vinden ergens anders wel acceptabel? In hoeverre laat je culturele factoren meewegen in je beoordeling van sociale rechtvaardigheid? En in hoeverre zijn er universele menselijke waarden? Kortom: wat is rechtvaardigheid en is dit absoluut of relatief?

De eerste man in de Torah die met dit netelige probleem te maken kreeg was Noach. Noach leefde in roerige tijden en het leven op aarde ging van kwaad tot erger:

 וַיַּרְא יְהוָה, כִּי רַבָּה רָעַת הָאָדָם בָּאָרֶץ, וְכָל-יֵצֶר מַחְשְׁבֹת לִבּוֹ, רַק רַע כָּל-הַיּוֹם.

 “En God zag hoe groot de slechtheid van de mens was op aarde en dat alle vormsels van zijn gedachten in zijn hart alleen maar de hele tijd slecht waren.” (Gen. 6:5 – mijn vertaling).

Vanwege het onethische gedrag van de mens kreeg God spijt van Zijn scheppingswerk en wilde Hij – als een impulsieve van Gogh die ontevreden is met zijn schilderkunst – de schepping uitwissen. Voordat Hij echter het mes in het canvas zette (of op de delete knop drukte) stelde Hij Noach aan om de boel te redden. Want ondanks de immoraliteit van de mensheid om hem heen, koesterde God hoop voor Noach. Immers was Noach een’ tzaddik’ (rechtvaardige) in zijn generatie:

וְנֹחַ, מָצָא חֵן בְּעֵינֵי יְהוָה.

 

אֵלֶּה, תּוֹלְדֹת נֹחַ--נֹחַ אִישׁ צַדִּיק תָּמִים הָיָה, בְּדֹרֹתָיו:  אֶת-הָאֱלֹהִים

 

”Maar Noach vond gunst in de ogen van de Eeuwige. En dit zijn de generaties van Noach—Noach was een rechtvaardig en puur mens in zijn generatie…” (Gen. 6:8-9 - mijn vertaling)

We weten hoe het verhaal afloopt. God geeft God Noach de opdracht om een ark te bouwen. Daarin slaat Noach een soort genetische databank op om de biodiversiteit na de Zondvloed te garanderen. God maakt een verbond met Noach en zijn familie en zij dobberen veertig dagen en nachten rond. Na 150 dagen slonk het water weer en kwam de ark tot rust en Noach kan eindelijk weer voet aan wal zetten. Dankbaar bracht Noach een offer tot God en God op Zijn beurt beloofd plechtig om de mensheid nooit meer te vernietigen (Gen. 7:21). Als bestendiging van dit prototype van de universele verklaring van de rechten van de mens zet God een regenboog in de wolken (Gen. 8:11-17). Eind goed al goed.

Waarom werd Noach gekozen voor deze taak? En wat hield zijn rechtvaardigheid in? Hoe rechtvaardig is iemand wanneer alles en iedereen om zich heen gecorrumpeerd is? De rabbijnen uit de Midrasj (B’reesjiet Rabba, hoofdstuk 9) zijn er niet over uit.

“Rabbi Jehoeda zei: in zijn generatie was hij een tzaddik (rechtvaardige) maar als hij in de generatie van Mozes of Samuel had geleefd dan was hij geen tzaddik geweest. Dit is als een parabel van iemand die een wijnkelder heeft. Hij opende een vat wijn en vond azijn. Hij opende een tweede en derde vat wijn en vond weer azijn. Zij zeiden tot hem, “het is zuur” waarop hij antwoordde, “en dit is het beste wat we hebben.” En dus was Noach in zijn generatie een tzaddik.” (Mijn vertaling)

Kortom: alles is relatief. Volgens Rabbi Jehoeda was Noach geen uitmuntende persoonlijkheid maar in vergelijking met de rest was hij de slechtste nog niet. Is dat acceptabel? Kan iemand goed zijn omdat de rest niet aan de morele standaard voldoet? Het lijkt me een povere reden om Noach als ‘tzaddik’ te bestempelen en wij kunnen ons afvragen of Rabbi Jehoeda Noach daarmee niet tekort doet.

Natuurlijk geeft dezelfde Midrasj nog een ander antwoord:

“Rabbi Nechemya zei, als hij in zijn generatie een tzaddik was, des de meer was hij een tzaddik geweest in de generatie van Mozes en Samuel. Dit is als een parabel over een fles met balsem, verzegeld met een dop en omwonden met draad. Deze fles was tussen graven (op een kerkhof) geplaatst en de geur (van de balsem) verspreidde zich door het kerkhof… des de meer was Noach de rechtvaardige van zijn generatie.” (mijn vertaling)

Rabbi Nechemya is genereuzer, al haalt hij wel een luguber voorbeeld aan: Noach was als een fles welriekende parfum in een vervuilde en stinkende omgeving. En zelfs ondanks de overweldigende stank wist Noach nog zijn geur te verspreiden. Ondanks de overweldigende slechtheid van de generatie van Noach, wist Noach zijn eigen morele gezag te handhaven. Stel je eens voor, zegt Rabbi Nechemya, als Noach eens had geleefd in de tijd van grootheden als Mozes en Samuel! Dan was hij een nog grotere tzaddik geweest. Noach had zoveel potentieel dat zelfs de slechte omstandigheden dat niet kon onderdrukken.

Als de stem van Rabbi Jehoeda het cultuurrelativistische argument weergeeft, dan suggereert de visie van Rabbi Nechemya dat er wel zo iets is als een absolute moraal of absolute goedheid; het soort goedheid dat niet gecorrumpeerd wordt door de omgeving. Rechtvaardigheid onderhandelt niet.

Beide rabbijnen hebben een punt. Vaak zijn we menselijk. Dan doen we het beste wat we kunnen doen onder moeilijke omstandigheden. Of soms hebben we geen beter inzicht omdat we beperkt worden door onze waarneming. Kunnen wij ons een wereld voorstellen zonder oorlog of geweld? Waar we niet gebonden zijn aan onze vooroordelen? Het is natuurlijk mooi om naar te streven. En dat is dan wat Rabbi Nechemya ook zegt. Rechtvaardigheid is niet relatief en zelfs in de meest verdorven omgeving zal echte rechtvaardigheid zegevieren. Als ik Noach (en het Verbond wat God via Noah met de hele mensheid sloot) zie als voorloper van universele ethiek, dan is dat een inspirerende gedachte, strevenwaardig.

 

 We hebben allemaal een stukje Noach in ons. Soms zijn we relatief en soms absoluut goed. Het is goed om naar het absolute te streven zonder het relatieve uit oog te verliezen. En we moeten het goede niet offeren in de zoektocht naar het volmaakte. Zelfs een klein beetje goedheid kan een groot verschil maken.



Profile

estherhugenholtz: Me (Default)
Esther Hugenholtz

January 2011

S M T W T F S
      1
2345678
9101112131415
16171819202122
232425 26272829
3031     

Syndicate

RSS Atom

Most Popular Tags

Style Credit

Expand Cut Tags

No cut tags
Page generated Jul. 25th, 2017 06:56 am
Powered by Dreamwidth Studios